Voor veel mensen is overgave een moeilijke opgave. Dat geldt ook voor mij. Net zoals velen houd ik graag de controle. Ik doe dat bijvoorbeeld door een constante stroom van gedachten en dialogen in mijn hoofd. Zo heb ik bijvoorbeeld bij voorbaat al verwachtingen over hoe iemand zal reageren op besluit of keuze van mij en zit ik mij in een innerlijke dialoog tegen die reactie te verweren. Onder al dit redeneren en bedenken zit angst: de angst om niet goed te zijn zoals ik ben. Die angst zorgt er ook voor, dat ik heel gemakkelijk verval in mijn-best-doen omdat ik daarom natuurlijk zeer word gewaardeerd. Toch zeggen alle grote wijsheidstradities, leraren en mystici dat zelf-overgave (het loslaten van je ego) de enige weg is naar heelheid. Wij kunnen die sprong echter maar moeilijk maken.

Er was eens een man die in een ravijn viel, maar zich nog net aan een struik kon vastklampen. Hij was niet gelovig, maar in tijd van nood leert iedereen bidden. Dus riep hij: „God, als u me nu redt zal ik voortaan in u geloven!” Toen kwam er een stem uit de hemel die zei: „Oké, laat je maar los, ik vang je op ...” Waarop de man terugriep: „Loslaten?! U denkt zeker dat ik gek ben!” Wij lijken op die man. In plaats van ons over te geven en toe te vertrouwen luisteren we naar ons ego met zijn twijfels en angsten. (citaat uit Hein Stufkens en Marcel Derkse, De herberg van het hart. Franciscus en Rumi als gidsen voor onze tijd. Ankh-Hermes, Deventer. 2e druk, sept. 2006, p. 10).

Aan de Voorde, centrum voor zingeving, onderwijst men een oefening, die de Latifa-oefening wordt genoemd. Deze oefening leidt je langs de zeven stappen van zingeving of inspiratie, nl. aanvaarden, verlangen, hopen, vertrouwen, loslaten, liefhebben en willen. Het begrip Latifa, is afkomstig uit de Soefi-traditie, de mystieke traditie uit de Islam. De zeven stappen beschrijven het natuurlijke proces van innerlijke transformatie. Observeer maar eens goed, hoe bijvoorbeeld een kind dat door een vriendje of vriendinnetje is geslagen, zijn innerlijke pijn en verdriet vanzelf transformeert, waarna de kinderen weer gearmd de speelplaats kunnen verlaten „alsof er niets gebeurd is”. Deze oefening was voor Jan van Dennen, Petra den Dulk en Jeanet Aartsen de inspratiebron voor hun boekje Oefenen in leven. Het Latifa-gebed als gids, Ten Have, Kampen, 2e druk 2007. Het boekje beschrijft de oefening en geeft bij elke stap enkele uitwerkingen of toepassingen: een overweging, een voorbeeld uit het dagelijks leven, een gebed en een toepassing vanuit een verhaal uit de bijbel. Uit dit boekje bied ik je de volgende tekst aan over het thema vertrouwen (pag. 53):

In grenzeloos vertrouwen is in ieder mens een zaadje neergelegd:
je bestemming, je unieke roeping om deze mens te zijn.
Je wordt uitgenodigd te antwoorden met trouw.
Trouw om het zaadje te laten groeien.
Jaar in, jaar uit. Fase na fase.
Trouw aan jezelf, tot je je ontplooit tot deze bijzondere mens, die nog nooit is geweest.
Met trouw, in vertrouwen op wat je te doen hebt:
ingaan op je roeping, nu,
in alle eenvoud.

Torc is een bureau voor zelfonderzoek. Daar komen mensen naar toe, die hulp zoeken bij het doen van zelfonderzoek. Maar wat is het doel van al dat zelfonderzoek, die bespiegeling? Zelfonderzoek, zoals ik het zie, heeft maar één doel, namelijk zelfaanvaarding. Aanvaarding van de unieke mens die je bent. Zelfonderzoek leidt tot zelfkennis: kennis van je kwaliteiten en van je pijn, van je smarten en van je vreugden. Alleen als je jezelf kent, kun je de houding ontwikkelen om jezelf te aanvaarden. Zonder zelfkennis geen zelfaanvaarding en zonder zelfaanvaarding blijf je een speelbal van je gevoelens en gedachten en van de wereld om je heen. Aanvaarding van wat is, is de eerste stap naar transformatie of duurzame verandering. En aanvaarding is vooral een houding, geen actieve daad of een wilsbesluit. Het is een houding die je kunt ontwikkelen en moet onderhouden. Dat doe je door jezelf in de eerste plaats te openen voor jezelf en daarna voor de wereld om je heen: eerst naar binnen, dan naar buiten. Met de nieuwsgierigheid van een kind zie je wat je daarbij tegenkomt en doorleef je wat dat met je doet. Zelfaanvaarding vraagt moed, vooral de moed om de pijn in te gaan.

In een veelgelezen boek over spiritualiteit in de zorg voor stervenden introduceerde Carlo Leget het begrip innerlijke ruimte (C. Leget, Ruimte om te sterven, Lannoo, Tielt 2003). Innerlijke ruimte is een beeldspraak. „Het verwijst in de eerste plaats naar een gemoedstoestand. Het is een kwaliteit waardoor je emoties als angst, woede, verdriet - maar ook plezier en liefde - tot je toe kunt laten zonder dat je erdoor meegesleept wordt. Wanneer je plezier in je werk hebt en je op je gemak voelt, ontstaat er innerlijke ruimte. Je kunt dan relativeren en met humor op gebeurtenissen reageren. Innerlijke ruimte kan bekneld raken door irritatie, werkdruk, angst, verdriet. Je kunt dan niet meer relativeren en op verschillende manieren naar gebeurtenissen kijken.” Deze gemoedstoestand kun je ontwikkelen tot een houding of zelfs een deugd. Innerlijke ruimte wordt dan een tweede natuur, een eigenschap van jou als persoon. Voor mij heeft innerlijke ruimte alles te maken met werken aan jezelf, ervaren en aanvaarden van je emoties zonder oordeel. Er zijn veel manieren om je innerlijke ruimte te vergroten. Carlo Leget noemt in zijn boek Van levenskunst tot stervenskunst uit 2008 onder andere humor, lichaamsbewustzijn (bv. haptonomie), werken met gevoelens, mindfulness en stilte als toegangen tot de innerlijke ruimte. Voor mij zijn stilte en lichaamsbewustzijn zeer herkenbaar. Maar ook zelfonderzoek helpt je bij bewustwording van je gevoelens en aanvaarding zonder oordeel. Dan word je niet meer meegesleept door je emoties. Dat geeft echt een gevoel van ruimte.

Voor mij is stilte belangrijk. Ik kan inmiddels zeggen dat ze voor mij onontbeerlijk is en ik durf zelfs te beweren, dat dat voor ieder mens geldt. Stilte is noodzakelijk. En dan doel ik op innerlijke stilte, een soort ruimte vanbinnen waarin gedachten en gevoelens gewoon aanwezig zijn, maar niet langer alle aandacht naar zich toe trekken. Waarom is dit nu zo belangrijk? Wat gebeurt er in die innerlijke stilte, of gebeurt er niets en is het gewoon stil? In de stilte, onder de herrie van je gedachten en gevoelens, kom je in contact met jezelf. Je komt in contact met delen in jezelf, die ik als eeuwig en tijdloos beschouw. Je komt in contact met je essentie: de tijdloze kern van wie je bent. Vergelijk het met een vijver, waar voortdurend nieuwe stenen in gegooid worden (gedachten en gevoelens die om aandacht schreeuwen). Die vijver is daarom voortdurend onrustig en troebel. Door de stilte verdwijnen de beweging (emotie komt van e-movere, dat „eruit bewegen” betekent), de onrust en het troebele. Het water komt tot stilstand en je kunt tot op de bodem kijken. Het water wordt kristalhelder. Je kijkt tot op de bodem van je ziel. (Met dank aan Miek Pot voor deze mooie metafoor.)